Ondervoeding bij ouderen herkennen is belangrijk, omdat een tekort aan energie, eiwitten of voedingsstoffen snel invloed kan hebben op kracht, herstel en zelfstandigheid. Ondervoeding betekent niet altijd dat iemand extreem mager is. Het kan ook ontstaan bij mensen die nog redelijk normaal lijken te eten. Daarom hoort dit onderwerp bij gezond ouder worden en goede voedingszorg.
Veel ouderen eten ongemerkt minder. Dat kan komen door ziekte, minder eetlust, eenzaamheid, kauwproblemen, slikklachten, medicijnen, pijn, vermoeidheid of moeite met boodschappen doen. Als dit langer duurt, kan het lichaam spiermassa en reserves verliezen. Daardoor wordt iemand kwetsbaarder.
Wat is ondervoeding?
Ondervoeding ontstaat wanneer iemand te weinig energie, eiwitten of andere voedingsstoffen binnenkrijgt of opneemt. Het lichaam krijgt dan niet genoeg bouwstoffen om spieren, organen en weerstand goed te ondersteunen.
Bij ouderen is vooral verlies van spiermassa een probleem. Minder spiermassa betekent minder kracht, minder balans en meer moeite met dagelijkse activiteiten. Ook kan herstel na ziekte trager verlopen.
Ondervoeding kan samengaan met gewichtsverlies, maar dat hoeft niet altijd duidelijk zichtbaar te zijn. Iemand met overgewicht kan toch ondervoed raken als er spiermassa verloren gaat en de voeding onvoldoende voedingsstoffen bevat.
Waarom ouderen meer risico lopen
Ouderen lopen meer risico op ondervoeding door een combinatie van factoren. De eetlust kan afnemen, de smaak kan veranderen en koken kan meer moeite kosten. Ook gebitsproblemen, slecht passende protheses of slikproblemen kunnen eten lastiger maken.
Ziekte speelt vaak een grote rol. Bij koorts, ontsteking, operatie of chronische aandoeningen heeft het lichaam soms juist meer voedingsstoffen nodig, terwijl de eetlust lager is. Na een ziekenhuisopname kan iemand snel spierkracht verliezen.
Ook sociale factoren zijn belangrijk. Wie vaak alleen eet, kan minder zin hebben om te koken. Eenzaamheid kan de eetlust verminderen. Lees daarom ook eenzaamheid bij ouderen verminderen en sociale activiteiten voor ouderen.
Signalen van ondervoeding
Ondervoeding is niet altijd makkelijk te herkennen. Let op veranderingen in gewicht, kracht, eetlust en gedrag. Mogelijke signalen zijn:
- onbedoeld gewichtsverlies;
- kleding, ringen of horloge zitten losser;
- minder eetlust;
- maaltijden overslaan;
- minder kracht in benen of armen;
- sneller moe zijn;
- langzamer lopen;
- vaker vallen of bijna vallen;
- minder interesse in koken;
- koelkast blijft leeg;
- wondjes genezen langzaam.
Eén signaal betekent niet meteen ondervoeding, maar meerdere signalen samen zijn reden om alert te zijn.
Onbedoeld gewichtsverlies serieus nemen
Afvallen zonder dat dit de bedoeling is, is een belangrijk waarschuwingssignaal. Zeker wanneer iemand in korte tijd meerdere kilo’s verliest of zichtbaar zwakker wordt. Ook als iemand zegt “ik eet gewoon wat minder”, kan het toch een probleem zijn.
Weeg op een vast moment, bijvoorbeeld één keer per week of maand, afhankelijk van de situatie. Gebruik dezelfde weegschaal en noteer het gewicht. Zo zie je veranderingen eerder.
Bij onbedoeld gewichtsverlies is het verstandig om contact op te nemen met de huisarts. Een diëtist kan helpen om voeding aan te passen.
Spierverlies herkennen
Spierverlies is soms duidelijker dan gewichtsverlies. Iemand komt moeilijker uit een stoel, loopt minder ver, heeft moeite met traplopen of laat vaker spullen vallen. Ook verminderde balans kan een teken zijn.
Spierverlies vergroot het risico op vallen. Daarom is het belangrijk om ondervoeding te koppelen aan beweging en spierbehoud. Lees meer over spiermassa behouden bij ouderen en valpreventie oefeningen voor ouderen.
Eiwitten spelen hierbij een grote rol. Meer informatie staat bij eiwitten voor ouderen.
Oorzaken in het dagelijks leven
Ondervoeding ontstaat vaak niet door één oorzaak, maar door een combinatie. Een oudere kan minder eetlust hebben, slecht slapen, minder bewegen en weinig sociale contacten hebben. Samen kan dat leiden tot minder eten en minder energie.
Ook praktische problemen tellen mee. Boodschappen doen kan zwaar zijn. Koken kan vermoeiend zijn. Een slecht passend kunstgebit kan ervoor zorgen dat iemand broodkorsten, vlees of rauwe groente vermijdt. Medicijnen kunnen misselijkheid, droge mond of smaakverandering geven.
Daarom is het belangrijk om niet alleen te vragen “eet u genoeg?”, maar ook “lukt boodschappen doen nog?”, “smaakt eten nog?”, “eet u vaak alleen?” en “kost koken veel energie?”
Wat kun je zelf doen?
Bij lichte signalen kun je beginnen met vaste eetmomenten en voedzame producten. Eet liever zes kleine momenten dan drie grote maaltijden als grote porties lastig zijn. Kies voor eiwitrijke producten zoals kwark, yoghurt, ei, vis, kip, tofu, peulvruchten, kaas en noten.
Maak maaltijden makkelijker. Gebruik voorgesneden groente, diepvriesgroente, maaltijdsoep, peulvruchten uit pot of blik en kant-en-klare gezonde onderdelen. Een maaltijd hoeft niet ingewikkeld te zijn.
Lees ook gezond eten na 70 jaar voor een bredere basis.
Eiwit- en energierijke keuzes
Bij risico op ondervoeding is alleen “gezond en licht” eten niet altijd genoeg. Soms zijn juist extra energie en eiwitten nodig. Denk aan volle yoghurt, kwark, kaas, notenpasta, avocado, olijfolie, eieren, vis, peulvruchten en voedzame tussendoortjes.
Voeg extra’s toe aan gewone maaltijden. Doe kaas door de omelet, olijfolie door soep, noten door yoghurt of pindakaas op brood. Maak pap met melk in plaats van water. Voeg linzen toe aan soep.
Bij duidelijk gewichtsverlies is persoonlijk advies belangrijk. Een diëtist kan bepalen wat nodig is.
Drinken en ondervoeding
Te weinig drinken kan samengaan met te weinig eten. Uitdroging kan leiden tot duizeligheid, sufheid, obstipatie en minder eetlust. Zet drinken zichtbaar neer en bied regelmatig iets aan.
Soms zijn voedzame dranken handig, zoals melk, drinkyoghurt, soep of smoothies met yoghurt en fruit. Let wel op persoonlijke gezondheidsadviezen, bijvoorbeeld bij diabetes of nierproblemen.
Meer tips vind je bij voldoende drinken voor ouderen.
Wanneer professionele hulp nodig is
Neem contact op met de huisarts bij onbedoeld gewichtsverlies, aanhoudend weinig eten, slikproblemen, misselijkheid, ernstige vermoeidheid, verwardheid, uitdroging of snelle achteruitgang. Ook na een ziekenhuisopname is extra alertheid verstandig.
Een diëtist kan helpen met een passend voedingsplan. Een fysiotherapeut kan helpen om spierkracht veilig op te bouwen. Bij slikproblemen kan een logopedist betrokken worden.
Wacht niet te lang. Hoe eerder ondervoeding wordt herkend, hoe beter herstel vaak te ondersteunen is.
Rol van mantelzorgers
Mantelzorgers zien vaak als eerste dat iemand minder eet of zwakker wordt. Let op de koelkast, voorraadkast, afvalbak en onaangeroerde maaltijden. Vraag rustig hoe het eten gaat, zonder verwijt.
Samen eten kan helpen. Ook boodschappen doen, maaltijden voorbereiden of kleine porties invriezen kan verschil maken. Soms helpt het om eten op vaste momenten aan te bieden.
Dagstructuur is belangrijk. Vaste eetmomenten geven houvast. Lees ook dagstructuur voor ouderen.
Veelgestelde vragen over ondervoeding bij ouderen
Wat is ondervoeding bij ouderen?
Ondervoeding betekent dat iemand te weinig energie, eiwitten of andere voedingsstoffen binnenkrijgt of opneemt. Hierdoor kunnen kracht, weerstand en herstel achteruitgaan.
Hoe herken je ondervoeding?
Let op onbedoeld gewichtsverlies, minder eetlust, minder kracht, vermoeidheid, losser zittende kleding, trager lopen en vaker vallen.
Kan iemand met overgewicht ondervoed zijn?
Ja, dat kan. Iemand kan vetmassa hebben maar toch spiermassa en voedingsstoffen tekortkomen.
Wat moet je doen bij vermoeden van ondervoeding?
Neem contact op met huisarts of diëtist, vooral bij gewichtsverlies, weinig eten, ziekte of snelle achteruitgang.
Welke voeding helpt bij ondervoeding?
Eiwit- en energierijke voeding kan helpen, zoals kwark, yoghurt, ei, kaas, vis, peulvruchten, noten, volle producten en voedzame tussendoortjes.
Wanneer is ondervoeding ernstig?
Ondervoeding is ernstig wanneer iemand snel afvalt, nauwelijks eet, uitdrogingsverschijnselen heeft, verward is, vaak valt of duidelijk kracht verliest. Vraag dan snel medische hulp.
